Executieve functies in de klas

Leestijd 4 minuten

Categorie(ën):

Executieve functies zijn de onzichtbare breinfuncties die het leren, het gedrag en de zelfsturing van leerlingen mee bepalen. In dit blogartikel - op basis van de inspiratiesessie met EF-expert en lerarenopleider Heidi Huysveld (Odisee) - lees je hoe je als leerkracht met een EF bril naar je klaspraktijk kan kijken, welke executieve functies een centrale rol spelen en vooral: hoe je ze concreet en haalbaar kan ondersteunen tijdens je dagelijkse lessen.

Waarom executieve functies zo belangrijk zijn in de klas

Executieve functies (EF) zijn de controlefuncties van het brein die onze gedachten, emoties en gedrag sturen. We gebruiken ze voortdurend, maar bij kinderen zijn ze nog volop in ontwikkeling, zelfs tot ver na de adolescentie. Je kan executieve functies niet rechtstreeks observeren, maar je ziet ze wél in gedrag.

Denk maar aan:

zelfstandig aan het werk blijven
op je beurt wachten
instructies onthouden
je boekentas maken zonder iets te vergeten
omgaan met emoties na een conflict op de speelplaats

Door als leerkracht bewust een EF‑bril op te zetten, leg je een stevige basis voor zelfsturing en leren leren.

Aandacht: geen executieve functie, wél een cruciale voorwaarde

Aandacht is strikt genomen geen executieve functie, maar een noodzakelijke voorwaarde om EF te kunnen inzetten. Een belangrijk onderscheid is:

Aandacht vangen – de leerkracht is aan zet
Aandacht richten – de leerkracht is aan zet
Aandacht behouden – de leerling is aan zet, de leerkracht zorgt voor een ondersteunende context

Als leerkracht kan je die context mee vormgeven door:

duidelijke klasafspraken
een doordachte klasopstelling
korte, heldere instructies
visuele ondersteuning

Concrete tools uit de praktijk

Zintuigkaartjes (kleuters): pictogrammen van zintuigen (ogen, oren …) om te verbeelden welke aandacht nodig is tijdens een activiteit
De doelenberg (lager onderwijs): een visueel hulpmiddel om doelgericht te werken rond zelfsturing en werkhouding, met ruimte voor zelfinschatting door leerlingen

De drie basis executieve functies

Er zijn drie kern- of basis executieve functies.

Impulscontrole (inhibitie)

Dit is het vermogen om:

ongepast gedrag te onderdrukken
afleidende prikkels te negeren
eerst te denken en dan te doen

Signalen dat dit nog moeilijk loopt, zijn onder andere:

friemelen en wiebelen
niet kunnen wachten op de beurt
praten op ongepaste momenten
blijven doorgaan zonder te stoppen

Tijdens de sessie verwees Heidi naar het bekende marshmallow‑experiment (Mischel, 1970), waaruit bleek dat kinderen spontaan strategieën inzetten om zichzelf te helpen wachten, maar het vraagt van hen wel inspanning. Dat onderstreept hoe belangrijk het is om tijd expliciet te maken, strategieën te bespreken en kinderen te motiveren (“Ik weet dat je dit kan”).

Werkgeheugen

Het werkgeheugen laat leerlingen toe om informatie kort vast te houden én ermee te werken. Op school doen we hier voortdurend een beroep op, bijv.:

tussenstappen in een rekenoefening
instructies onthouden
materialen gaan halen na uitleg

→ Hoe kan je het werkgeheugen ondersteunen?

voorkennis activeren
instructies opsplitsen en visueel ondersteunen
woord én beeld combineren
herhaling inbouwen
geheugensteuntjes aanbieden

Cognitieve flexibiliteit

Cognitieve flexibiliteit is het vermogen om:

te schakelen tussen taken
om te gaan met veranderingen
hetzelfde vanuit een andere invalshoek te bekijken

→Ondersteunen kan door:

te werken met dubbele tijdsignalen
expliciet ruimte te maken voor ‘omdenken’
de stop‑denk‑doe‑aanpak te modelleren

Hogere orde executieve functies: groeien met de jaren

Naast de basis EF zijn er ook hogere orde executieve functies, die later in de ontwikkeling sterker worden en vaak verschillende basisvaardigheden combineren, zoals:

plannen en organiseren
probleemoplossend denken
gedrag evalueren

Emotieregulatie: een ‘warme’ executieve functie

Emotieregulatie helpt leerlingen om gevoelens te hanteren, bijvoorbeeld na een ruzie toch weer te kunnen focussen op de les. Ondersteuning kan via:

emotietaal aanleren
coping strategieën inoefenen
ruimte maken om te benoemen wat je voelt

Executieve functies ondersteunen: geen apart programma nodig

Binnen het Odisee onderzoeksproject Zet je EF‑bril op (https://www.ef-bril.be/) werd bewust niet gekozen voor geïsoleerde oefenprogramma’s. Onderzoek toont dat de impact veel groter is wanneer het gericht ondersteunen van EF geïntegreerd worden in de dagelijkse klaswerking.

Er zijn drie belangrijke pijlers:

EF‑interacties (grootste leerwinst)

eigen zelfsturend gedrag luidop verwoorden (modelleren)
tonen hoe jij zelf plant, pauzeert of emoties reguleert
spiegelspraak gebruiken: benoemen wat je een leerling ziet doen zodat hij zichzelf kan bijsturen

EF‑groeiactiviteiten

korte, doelgerichte tussendooractiviteiten
reflecteren op aanpak (“Hoe heb je dat onthouden?”)
spelenderwijs oefenen binnen de leerstof

EF‑vriendelijke klasorganisatie

afleidingen bewust beperken
routines helder houden
een veilige leraar‑leerlingrelatie als basis

Conclusie: kleine ingrepen, grote impact

Executieve functies ontwikkelen zich langzaam en niet bij elk kind op hetzelfde tempo. Net daarom maakt jouw rol als leerkracht het verschil. Door:

bewust te modelleren
taal te geven aan zelfsturing
te ondersteunen waar nodig en los te laten waar het kan

help je leerlingen bouwen aan vaardigheden die verder reiken dan je klaslokaal. Een EF‑bril vraagt geen extra lesuren of dure methodes, maar wel bewuste keuzes in je dagelijkse praktijk. En precies daarin schuilt de kracht.

Kijken met een andere bril